Kral öldü...

“Michael Jackson” adlı bir epoxa bitdi. Kimin üçünsə o, istedadlı bir müğənni, kimin üçünsə fanatizm obyekti, digərləri üçünsə sadəcə bəxt ilə PR-ın birgə fəaliyyətinin uğurlu məhsulu idi. Bir şey dəqiqdir: o, musiqi tarixində az-az insanların qoya bildiyi bir iz qoydu.

Bir çox analoji hallarda olduğu kimi, həyatda olduğu zaman ona biganə olan və hətta onu tənqid edən bir sıra insanlar ölümündən sonra onun itkisinə üzüldüklərini hiss etdilər. Etiraf edim ki, mən də onlardan biriyəm. Onu heç zaman dahi hesab etmir, bəzi hərəkətlərinin bağışlanılmaz olduğunu düşünürdüm. Məsələn, qaradərili olsaydım, onun dərisinin rəngini (və təkcə bunu yox) dəyişməsini özümə və öz irqimə qarşı bir təhqir hesab edərdim. Bunlara baxmayaraq, cümə günü səhər internet səhifəsində onun ölüm xəbərini oxuduqda bir neçə saniyəlik donub qaldım. İnanmırdım. İndi də tam inanmıram. Çünki inanmaq çətindir. Axı mən və nümayəndəsi olduğum gənc nəsil göz açıb onu görmüşük. Onun musiqisi ilə böyümüşük. Onun rəqs tərzini təqlid etmişik. Bundan əvvəl belə miqyaslı, müəyyən bir dövrü simvolizə edən, milyonlarla insanın ürəyində (bəlkə hətta həyatında) iz qoyan – sözun əsl mənasında dünyamiqyaslı bir şəxsin gözlənilmədən bizi tərk etməsinin şahidi olmamışıq. Biz nə Elvis Presli, nə Kennedi, nə də Hitleri yola salmışıq. Bizim üçün bu, presedentsiz bir hadisədir.

Yaxşı, bəs niyə o? Niyə məhz Michael Jackson bizim üçün belə bir qəhrəmana çevrildi? Həmin gün Euronews kanalında ekranın bir küncündə onun permanent olaraq göstərilən şəklinə və altındakı “Michael Jackson, 1958-2009” yazısına baxanda bu sual ağlıma gəldi: axı kifayət qədər istedadlı və məşhur insanlar bizi tərk edib, niyə məhz Michael Jackson şəkli burada davamlı olaraq duracaq səviyyəyə qədər yüksəlmiş hesab edildi? Dahiyanə ifa tərzinə görəmi? Düşünürəm, çoxları mənimlə razılaşar ki, ondan qat-qat ecazkar səs tembrinə və geniş diapazona malik müğənnilər var. Qeyri-adi rəqs bacarığına görəmi? Yaxşı rəqs edənlər çoxdur, onun rəqsində qeyri-adi görünən bəzi elementlərə isə xüsusi geyim və səhnə avadanlığının hesabına nail olunurdu. Seçilən gözəl insan olduğuna görəmi? Skandallar və mükəmməllikdən uzaq olan davranış ona heç də yad deyildi. Bəlkə xeyriyyəçilik fəaliyyətinə görə? Bu da nadir bir şey deyil, xüsusilə şou-biznes aləmində. Buradan belə bir cavab yarandı: o sadəcə çoxlarınnın zövqünü oxşaya bilmişdi. Təbii olaraq belə bir müqayisə meydana gəldi: hamburger də dünyada ən məşhur və populyar yemək növlərindən biridir, lakin nə tərkibinə daxil olan inqridientlər xüsusi, nə də hazırlanma qaydası qeyri-adidir. Sadəcə, çoxluğun zövqünə uyğundur. Mərhum (bu sozu ona münasibətdə işlətmək hələ də qəribədir) müğənninin pərəstişkarları inciməsin. Bunları deməklə heç də bu insanın musiqi dünyasında olan nailiyyətlərini və əhəmiyyətini inkar etmək istəmirəm. Yalnız və yalnız obyektiv olmağa çalışıram. Və dediklərim mənə son vaxtlar populyar olmuş toy rolikinde olan insanlarla yenidən bir araya gəlib “Thriller” rəqsini Michael Jackson’un xatirəsinə ifa etmekle onu səmimi olaraq yad etmekde mane olmadı.

Kəmalə İsrafilova

“Gənc Baxış” layihəsi haqqında təəsuratlar

“Young Vision” layihəsi IREX, ACCELS və OL! Hərəkatının dəstəyi ilə Amerika təhsilli tələbələr tərəfindən həyata keçirilir. Layihənin əsas məqsədi gənclərin regionlarda yaşayan şagird və tələbələrlə tanış olması, onların problemləri ilə maraqlanmaq, onlarda təhsilə, xüsusilə də xaricdə təhsilə marağının artırılması, gənclərin demokratik dəyərlər barədə maarifləndirilməsi və ictimai həyatda aktiv iştirak etməyə həvəsləndirməkdir. Ayda 2 dəfə əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş qruplar regionlara səfər edir, oradakı şagird və tələbələrlə görüşür, interaktiv şəkildə onlarla müzakirələr aparılır və nələrə ehtiyacları olduqları öyrənilir. Belə görüşlərin təşkilində regionlarda fəaliyyət göstərən (və buna rəğmən bəzi regionlarda əhali tərəfindən müxtəlif zorakılıqlara məruz qalan) “Peace Corps” nümayəndələrinin rolunu xüsusi qeyd etmək lazımdır.

Bu dəfəki səfərimiz Xaçmazadır. İki saatlıq yoldan sonra nəhayət ki, gəlib mənzil başına çatdıq. Düzdü öncə bir az təəccübləndik, belə ki, nədənsə Peace Corps könüllüləri bu dəfəki görüş üçün həmişəkindən fərqli məkan seçmişdilər. Məkanın adı “Sevimli Soba” idi, yəqin söhbətin haradan getdiyi məlum oldu. Bu isə o demək idi ki, bu dəfəki görüşümüz həmişəkindən daha interaktiv olacaqdı. Beləliklə başladıq gözləməyə. Birazdan bizə bir neçə məktəb şagirdi (9-cu və 11-ci siniflər) yaxınlaşdı. Onların hamısının xanım olması diqqətimizdən yayınmadı, deməli xanımlar arasında təhsilə xüsusilə də xaricdə təhsilə maraq daha üstündür. Başladıq sohbətə, burada məlum oldu ki, bu zonanın insanları təhsilə xüsusi qiymət verir, xüsusilə də, rus dilli Azərbaycan əhalisi arasında bu tendensiya daha üstündür. Uşaqlar öz məktəb problemlərindən danışdılar, məktəbdə öz həmyaşıdları arasında olan oğlan-qız münasibətlərinə aydınlıq gətirdilər. Söhbət zamanı o da üzə çıxdı ki, ölkədə mövcud olan korrupsiya problemi 9-cu sinif şagirdlərindən də yan ötməyib, halalca qazandıqları məktəb olimpiadasının təltifnaməsini almaq üçün məktəb direktoru onlardan 200 AZN məbləğində pul tələb edir, bu uşaqlar da vermirlər ki, vermirlər. Elə düz də edirlər.

Bir azdan söhbətə “Peace Corps” könülləri də qoşuldular. Onlardan isə daha acınacaqlı tarixçələr eşitdik. Könüllülər arasında da xanımlar üstünlük təşkil edirdi, dediklərinə görə yaşadıqları icmalarda xanımlara qarşı münasibət birmənalı deyil, bir dəfə hətta birini avtobusda bağlayıb zorlamağa da çalışmışlar, amma qız nə yaxşı ki, diribaş olub, qışqır-bağır saldıqdan sonra çöldən gələn bir avtobus sürücüsü qapını açıb xanımı çölə buxarıb. Bu yazıqlar da belə dərdlidilər.

“Young Vision” layihəsi çərçivəsində digər səfərimiz Şirvan şəhərinə oldu, digər bölgələrdən fərqli olaraq, burada vəziyyət ürəkaçan idi, ən azından məktəb direktoru Əlizadə müəllimin bizə göstərdiyi köməklikdən, FLEX programı haqda geniş informasiyaya malik olması, şagirdlərə imtahanlarda iştirak etməyə yardımçı olmasından onun necə mütərəqqi bir insan olduğu qənaətinə gəlmək olardı. Buradakı şagirdlərlə söhbətimiz zamanı uşaqlara təhsilin insan həyatında rolu, ictimai həyatda iştirakın vacibliyi, xanımların təhsilli olmasının əhəmiyyətindən danışdıq.

Nə isə ki, Xaçmazda işlərimizi bitirdikdən sonra gəldik Nabrana - Lotos adlanan istirahət məkanına. Burada bizi düz 40 nəfər məzun gözləyirdi. Məlumat üçün qeyd edim ki, IREX və Amerika Dövlət Departamenti hər il Nabranda Məzunların İməcilik gününü keçirir, məzunlar 2 gün ərzində dəniz qırağını və meşə ərazilərini təmizləyirlər. Bununla həm fiziki həm də sosial iş görmüş olurlar.

Bu dəfəki iməciliyimiz çox maraqlı oldu, o baxımdan ki, biz bir güllə ilə bir neçə dovşan vurduq, yəni öncə Xaçmazda şagirdlərlə görüş, sonra Nabran İməciliyi və sonda ADR-ə həsr olunmuş çəkilişlər.

Nabranda olarkən bir neçə fakt gözümdən yayınmadı, ilk öncə kanalizasiya sularının Xəzərə axıdılması, daha sonra yerli sakinlərin bizim iməciliyə necə maraqla baxmaları, hətta bir neçə dəfə bizdən orda nə etdiyimizi soruşmaları, nə üçün etdiyimizlə maraqlanmaları, hansı dövlət, qeyri dövlət təşkilatından gəldiyimizi öyrənmək istəmələri burada könüllülük anlayışının hələ olmadığından xəbər verirdi.

Səfərimizin ən sonuncu işi isə ADR-in 91 yaşı münasibətilə ilə apardığımız çəkilişlər oldu. Xanımlar üzərində ADR yazılan köynəkləri geyinib bir nece dəqiqəlik ADR-ə həsr olunmuş cümlələr dedilər. Burda da bir neçə nüans diqqətimi çəkdi, belə ki, çəkiliş zamanı xanımların üstünlük təşkil etmələri, bəylərimizin nədənsə yaxalarını qırağa çəkmələri bir daha cəmiyyətimizdə xanımların artan rolundan xəbər verirdi. Sevindirici haldır, deyilmi?

Aida Səmədli

Şəmkir-Bakı qatarı / Pessimizmdən optimizmə doğru

Bu yaxınlarda OL! Hərəkatının fəalı Ruslan Əsədov Şəmkirdən Bakıya qayıtdığı zaman səfər düşüncələrini qələmə alıb. Ruslanın fikirlərini sizlərə təqdim edirik:

Qatarla Şəmkirdən Bakıya gedirəm. Sovetlər dönəmindən qalmış köhnə qatar məni gələcəyə doğru aparır. İctimai həyatımızla analoqiya aparsaq görərik ki, Azərbaycan da gələcəyə doğru köhnə formatla gedir. Bəzən mənə elə gəlir ki, biz getmirik daha çox bizi sürüyüb aparırlar. Format olaraq keçmişdəyik, zaman olaraq isə indidəyik. Keçim hazırki düşüncələrimə və psixoloji vəziyətimə…

Çox narahatdır içim. Həyatda bu qədər pessimist olduğum zaman olmayıb. Pessimizm cəmiyyətin gələcəyi və bu günü ilə bağlıdır. Özümdə sakitlik tapa bilmirəm, status-kvonu dəyişmək və incik/çarəsiz vəziyyətimi düzəltmək istəyirəm. Gənəl olaraq optimist, həyat eşqi ilə dolu bir insanam. Rasional düşünən zaman dərk edirəm ki, mənim pessimistliyim əslində mənim optimist xarakterli kimliyimi tamamlayır. Mənim optimizmim bir prosesdir, sonu gözəl olan bir nəticəsi var. Pessimizm bu prosesdə məni real həyata endirir və hər şeyin əksinə olaraq daha da pisə getdiyini xatırladır. Bəli! Real vəziyyət budur ki, hər şey daha da pisləşir - insanlar daha da cahilləşir, ümidsizləşir, çarəsizləşir və incik düşürlər.

Bu saydıqlarım, haqqında pessimistləşdiyim real həyat axınına qarşı çıxılmayacaq bir çaydır. Bu çaya qarşı çıxsan səni məhv edər. Mənim optimist dünyamın sirri ondadır ki, mən bu çaya qarşı çıxmaq istəmirəm, çayın axınını dəyişmək və yeni-yeni axınlar yaradılmasını istəyirəm. İstəyirəm bu çaynan axan cahillik, korrupsiya, ictimai pozğunluq (yalançılıq, ikiüzlülük, rüşvət) axın boyu bir bataqlığa çevrilsin və bizdən, indiki və gələcək nəsillərdən uzaq olsun. Çox ümid edirəm ki, köhnə nəslin bizə qoyduğu pis vərdişlər bu bataqlıqda məhv olacaqdır. Baxın! Mənim optimist dünyam budur. Optimist dünyam ümid doludur. İndiki pessimist vaxtımın hazırki anında özümü xöşbəxt sayıram. Çünki dərk edirəm ki, dediklərimdə ardıcılam, ən əsası özümlə səmimiyəm çünki bütün bunları yaşayıram.

Təbliğ etdiyim dəyərləri yaşamaq həm ağrılıdır, həm də ləzzətli. Ağrılıdır ona görə ki, ətrafda səni düzgünlüyünə, vicdanlı olduğuna görə qınayırlar. Hətta xəstə, gic kimi adlarla çağırırlar. Ləzzətlidir ona görə ki, sən bu qaranlıqda yanan tək işıqlardansan, sən fərqlisən, sən nüfuz daşıyıcısısan, sən mənəvi olaraq təmiz və güclüsən. Bu çaya alternativ yeni bir axın yaratmaq lazımdır. Alternativ axın alternativ həyat tərzidir, geyimdir, təhsildir, ideyalardır. Bunun üçün cəmiyyətə çoxlu OLlar, DALĞAlar, ANlar və digər yeni fikir, dəyərləri təbliğ edən, yaşayan və digərlərinə yaşadan qurumlar, klublar, hərəkatlar, təşkilatlar, şəbəkələr və s lazımdır.

Bu şəbəkələr bir axın deyil, çoxlu axınlar təqdim etməlidirlər ki, gənclərimizin seçim imkanları çox olsun. Nə qədər çox alternativ yollar təqdim edilsə gənclərin etdikləri seçimlər bir o qədər fərqli və keyfiyyətli olar. Nəticədə fərqli düşüncə özünü vətəndaş cəmiyyətinin müxtəlif sahələrində - dində, biznesdə, siyasətdə, təhsildə və s. sahələrdə göstərər. Bu abzası yazarkən artıq optimistləşdim.

Bir çoxlarımız üçün bu dediklərim reallıqdan uzaq, utopik səslənə bilər. Bəziləriniz bu yolun mənim dediklərimdən daha çətin olduğu arqumentini gətirə bilərsiniz. Bu yolda çətinliklər, uğursuzluglar olacaq, amma bütün bunlar uğurlu prosesin tərkib hissəsi olaraq qalacaqlar. Bir çoxlarımız bu dediklərimi yaşamadıqlarından onlar üçün dediklərimi həyata keçirmək qeyri-real gəlir. İnanın əzizlərim! Mən yaşayıram bunu və zövq alıram. Sən də yaşa, sən də zövq al.

P.S. Bu arada Vəfa, Rəşad, Emin, Adnan, Vüqar, Pərvanə, Turqut, Erkin, Əli və s kimi xəstələrə eşq olsun!

Bir gəncin müstəgilliyinin ilk günü

Və ya, yandım, elə yandım…

Sən istəyirsən, amma imkan vermirlər. Düzüb qoşursan, dağıdıb tökürlər. İstədiyin kimi olmaq istəyirsən, mane olurlar. Bu azad olmaq istəyən bir Azərbaycan gəncinin qismətinə çıxan qəliz bir düsturdur. Vay o günə ki, bu murdar düsturu çözməkdə aciz qalasan. Bir olay anladım: 25 yaşlı bir gənc müstəqil yaşamaq üçün azad yuva qurur. Nəticə etibarıyla ailəyə yük olmamaq, həm də müstəqil yaşamağa alışmaq üçün gec də olsa tək yaşamağa başlayır. Ümidləri böyük, iradəsi qüvvətlidir. Amma ona imkan verəcəklərmi? Söhbət ailəsindən getmir. Yaşadığı ölkədə normal yaşamaq üçün ona lazım olacaq şəraitdən gedir. Özüm haqda danışıram.

Düz 10 gündür ki, yeni evimə köçmüşəm. Müstəqil həyatımın dadını çıxarmaq üçün gec də olsa yaxşı fürsətdir. Yanlış anlamayın, əyləncə yönü ilə müstəqilliyi demirəm. Müstəqillik həyatımı təkbaşına qura bilmək üçün mənə lazımdır. Amma imkan vermirlər. Sadəcə bir fakt söyləyəcəm. İlk gündə evə gəlirəm, qaz kəsilib. Səbəbini mənə demədən, xəbərdarlıq etmədən, qaz borcumun olması barədə bildiriş vermədən səssiz-küysüz, xəlvət gəlib qazımı kəsib gediblər. Özü də harada, şəhərin düz mərkəzində, Yasamal rayonunda, Abdulla Şaiq küçəsində.

Araşdırmağa başlayıram. Əvvəlcə qonşulardan qaz pulunu yığmağa gələn Elçin adlı oğlanın telefon nömrəsini tapıram. Zəng edirəm, həyasızcasına “yaxşı edib kəsmişəm, borcunu ödəyəydin” deyir. Səsindən cavan adama oxşayır. Yazığım gəlir, əvvəlcə ona görə ki, Elçin abonentlə münasibət qurmaq qaydalarını bilmir. Bədbəxtdir ona görə ki, mənə rast gəlib. Çünki bir az səbr edib, başına oyun açacam. Layiq olduğu üçün. Yazığım gəlir, həm də ona görə ki, gənc yaşından fırıldaqla məşğul olur. İndiyə qədər kəsməyib. Eşidəndə ki, evə adam gəldi, qorxub ki pulu ala bilməz. Çıxış yolunu qazı kəsməkdə görüb. Amma normalda gəlib borcun olduğunu deyirsən, bildiriş verisən, abonent də aparın ödəyir. Bu isə deyir ki, pulu mənə ödəməlisən. Deyirəm ki, gəl borcumu ödəyim. Deyir ki, yaxşı. Amma 5 saat gözləyirəm. Elçindən səs soraq yoxdur. İşimdən-gücümdən oluram, amma yalançı Elçin gəlib çıxmır. Yəqin haradasa mərdimazarlıq edib, xəlvətcə kiminsə qazını bağlayır. Bu qaz istismar idarələrinin nəzarətçilərinin hiyləgər planıdır. İnsanlarda qorxu şüurunu yaratmaq üçün bu taktikadan istifadə edirlər. Bir dəfə qazını kəsib, istiliksiz qoyursan, gələn dəfə abonent özü qaça-qaça gəlib ödəyir. Vicdansız qaz işçiləri də bu mənzərəni vəhşicəsinə seyr edib ləzzət alırlar. Ləzzət ala-ala da qəddarlaşır, simalarını itirir, murdar bir məxluqa çevrilirlər.

Səhər bazar günüdür. Elçinə zəng edirəm. Niyə gəlmədiyinin səbəbini soruşuram. Deyir ki, - “iclasdayam”. Yalan danışır! Bazar günü nə iclas? Həm də qaz nəzarətçisi nə vaxtdan iclasda 5 saat oturub? Elə bilir qorxuda biləcəyi adamlardanam, çünki hələlik sakit səslə danışıram. Buna görə aldadır məni. Deyirəm bəs necə olsun, deyir “gəl bir yerdə görüşək, 30 manat ver mənə. Öyrədim necə açılır, get qazını özün aç.” Soruşuram ki, bəs mənə qəbz verməyəcəksən? Deyir biz işıq idarəsi deyilik ki, qəbz verək. Bizdə qəbz olmur. Bax, burada dözə bilmirəm, üstünə qışqırıram ki, səni kim təyin edib bu işə? O da qışqırır. Adətidir, neyləsin. Hamının üstünə xoruzlana-xoruzlana pul yığmağı öyrənib axı. Müdiri ilə danışmaq istəyirəm. Eşidəndə qorxur. Bu dəqiqə gəlirəm deyir. Və 10 dəqiqə deyib, yarım saata gəlir həyətimizə. Müdir adı eşidib axı. Məni görən kimi özünü tülkülüyə vurur: “Ay Allah, ayağım qırıldı. Öldüm yüyürməkdən. Yoruldum…” Hamısı aktyorluqdur, mərhəmətimi qazanmaq üçün özünü bicliyə vurur. Düşündüyüm kimi cavan oğlandır, 27-28 yaşı ola, ya olmaya. Yalanına davam edir: ‘Dünən axşam ölüm işi var idi. Ərazidə kimisə tok vurmuşdu. Ona görə başımız qarışıq idi.” Məni isə heç nə maraqlandırmır.

Qazımı kəsib, özü də xəbərsiz. Abonenetin narahat olması isə onun vecinə də deyil. Üstünə qışqıranda isə qorxub, it kimi az qala quyruğunu yelləyir. Qazla bağlı rəsmi proseduru bilib bilmədiyi soruşuram. Cavabı belə olur: “İndi qanun var?” Düz deyir, amma kişiliyi çatırsa qanunun olmadığını çıxıb meydanlarda desin, düz işləmədiklərini, insanları incitdiklərini dünyaya bəyan etsin. Şərəfsiz olduğunu dostları arasında etiraf etsin. Amma bunu nəyinki etmir, hətta qanunsuz işlədiklərindən qürur duyur. Ona qanunvericliyi izah edəndən, xəbər vermədən qazımı kəsdiyinə görə onu məhkəməyə verə biləcəyimi söyləyəndən sonra qazımı açır və beləcə bir gündən sonra yüksək stressin ardından qazım yanmağa başlayır. Elə mən də yanıram. Müstəqil həyatımın ilk günün belə mənasız keçdiyinə görə.

Həyətdəki qadınlar bizə baxıb ürəklərində nələr düşünürlər. Bəlkədə ilk dəfə görürlər ki, Elçin sakinin qarşısında qorxaqlıq göstərir. Başa salmağa çalışıram ki, haqqınızı tələb etsəniz sizdən də çəkinərlər. Amma inana bilmirlər. Hirsimi soyutmaq üçün yox, Elçinə bəlkə də bir az köməyim dəyər deyə-məsləhət verirəm. İnsanları incitməməsi üçün, kişi kimi dürüst işləməsi üçün, yalançılıqdan və insanları aldadıb möhürsüz qəbz verməkdən, yığılan pulların büdcəyə yox, ciblərinə getməkdən uzaq durması üçün səsləyirəm onu. Elçin isə başqa dünyadadır. Dediklərim onun vicdanın yanından “vızz” edərək keçir. Vicdanına yuxu dərmanı içirdib, hara oyanır?.. Sözümü qutarar-qutarmaz bunları deyir: “İşıq pulu yığan oğlan o biri məhlədədir. Çağırım gəlsin, ona da borcunu ödə…” Bədbəxt hələ də bilmir ki, borc bildiriş paylayana yox, banka və ya potça ödənməlidir. Verdiyi qəbzin üzərində bu mütləq xəbərdarqlı kimi yazılıb. Bircə dəfə verdyi kağızın üzərini oxuyub görəsən? AZƏRİQAZ isə belə naşı adamlarla işini yola verir. Üstü şüşəylə bəzənən, içərisində isə sovet illərindən qalan çap makinası ilə iş görülən AZƏRİQAZ binası kimi. Üstü bəzək, içi təzək olmağa öyrəşmək isə standart sayılmayacaq qədər geri qalan bir “standartdır” onlar üçün.

Hər şey bir kənara, amma Elçinə hələ də yazığım gəlir. Ona görə ki, mən hər cür çətinliyə rəğmən müstəqil yaşamağa davam edirəm. Amma o, müstəqilliyin nə olduğunu heç zaman bilməyəcək. Çünki kölə olmağı, yeri gələndə xoruzlanıb kimisə qorxutmağı və ya kiminsə qabağında yaltaqlanıb ən mundar yerini belə öpməyə hazır olmağı öyrənib 27-28 illik həyatında. Belə gənclər o qədər çoxdur ki…

Yusif Kərimli

Utrextdən məktub

Bakını tərk etdiyim xeyli vaxt oldu, amma, sizlərə bir məktub belə yazmadım. Fikirləşdim ki, bu günahımı düzəldim. Bilən bilmir, bilməyənlər üçün deyim ki, hal-hazırda vətəndən uzaqda olmağımın səbəbi Hollandiyanın Utrext şəhərində təhsil almağımdır.

Keçək mətləbə. Utrext maraqlı şəhərdir. Dəyişikliklər şəhəridir. Universitetim Wilhelmina parkının yanındadır. Parkı buraların məşhur kraliçası Wilhelminanın şərəfinə düzəltmişdilər. Bizim parklardan fərqli olaraq burada 4 əsas element var: Yaşıl ot, ağaclar, göl və içində üzən ördəklər və qu quşları… Bir də xudmanı balaca bir kafe var. Gözəldir.

Utrext tarixdə kilsə şəhəri kimi, flamanların dini mərkəzi kimi tanınıb. İndi də təhsil mərkəzi kimi tanınır. Məşhur Utrext müqaviləsi imzalanan zalda indi PhD tələbələrin diplomları təqdim edilir.

Hollandiya çox rəngli ölkədir. Amsterdam da daxil olmaqla, Roterdamnan başqa bütün şəhərlər kanal və onun ətrafında tikilən balaca, bir-birinə dayanmış rəngbərəng evlər və kiçik kanallarla doludur. Roterdam ikinci dünya müharibəsində dağıdıldığına görə mərkəzi göydələnlər və müasir binalarla doludur. Holland şəhərlərində şəhər ərazisi daxilində mərkəzi kilisədən böyük bina tikilə bilməz. Ümumiyyətlə nə Utrextdə, nə də Amsterdamda şəhər daxilində hündür bina yoxdur, amma şəhərdən kənarda Philips, Shell, Gillette, Heineken kimi məşhur şirkətlərin ofisləri yerləşir.

Utrextdə həyat gecə 12-dən sonra başlayır. Havanın buna təsiri az olur. Axşamlar şəhərə düşəndə içkili sevgililəri, kofeşoplarda (bu “ot” satilan yerlərdi) hallanmış mərakeşli və türk gəncləri, kanalın ətrafındakı balaca 3-4 masalı kafelərdə oturub, pivələyən holland kişilərini görmək səciyyəvidir. Burada pivə həyatın bir parçasıdır (ələxsus mənim həyatımın). Düzdür, dərslər çox olanda az içirəm, amma ilk fürsət düşən kimi qaçıram otağımdan 20 metr şimalda yerləşən kollecimizin barına (20 metr az deyil, onu geri qayıtmağı fikirləşin siz. Hələ qapım elektron açılır, kartı qırmızı işığın üstünə tutana kimi 15 dəqiqə itirirəm hərdən). Heyif ki təkcə axşamlar açılır.

Burada pivə çox vacib elementdir. Məsələn bir dəfə polis bölməsinə gedirdim, yolda mitinqlə rastlaşdım. Soruşdum bu nədir, dedilər barlardan biri Grolç pivəsinin qiymətini qaldırıb, sonra o birisilər də qaldıracaqlar, bes biz neyniyəcəyik… Barda 300 ml. pivə 2-3 avro arası olur. Şəhərdə marketdən 5 litrini 12 avroya almaq olar. Şəhərdənkənar marketdən 8 avroya falan, amma o boyda yolu getməyə həvəs yoxdur.

Hollandlar çox dinamik və “direct” (bizim dildə buna ən yaxın söz “sifəti qırmızı,” ya da “qırmızı adam”dir). Məsələn, əgər bir hollandın səndən, və ya hansısa xüsusiyyətindən xoşu gəlmirsə sənin mövqeyindən asılı olmayaraq bunu yerindəcə hamının yanında gözünün içinə baxa-baxa deyəcək. Adam ölür yerə girir.

Çoxlu velosiped sürürlər. Burada velosiped sürə bilməyən kişi sayılmır. Maşının ola biler, amma bu kifayet deyil. Gərək işlənmiş, 70 avroya falan bir velosiped alasan. Təzəsi həm bahadır, həm də qısaömürlü. Çox tez oğurlanacaq. Eyni zamanda bu millət çox “easy going” (rahat geden) millətdir. Yəni burada “please”, “thank you” kimi ifadələr tez-tez işlədilmir. Nə istiyirsən elə. “Təpəsinə vur əlindən al”

Hollandiya sosial rifah dövlətidir. Burada vergi 48%-dir. Onun 18%-i falan ümumi xərclərə, 30%i isə sosial yardıma ayrılır. Çox adam bundan şikayət edir. Elə buna gorə de ilk baxışda maaşlar çox yüksək görünür, amma kağızda…

Burada çoxlu imiqrant var. Ölkənin 16%-i imiqrantdır. Çoxu türk və mərakeşlidir (türklər merakeşlilərə Fas deyirlər, bilmirəm nə üçün). Bu o deməkdir ki gecə saat 4-də bardan çıxıb açıq dükan tapıb dönər və ayran yeyə bilərsən. Buranın dönəri də bizimkindən fərqlidir, çörəyin içinə xeyli ət qoyurlar. Həm də sənə münasib qiymət oxuyurlar, məsələn 5-6 avroya normal yeyə bilərsən.

Oxuduğum yerin adı “University College Utrecht”dir. Utrext Universitetinin tərkibinə daxildir. Burada təhsil sistemi tipik Holland universitetlərindən fərqlidir. Çünki bura Liberal və Sosial elmlər Kolleci adlanır, və burada oxuyanda yalnız bir istiqametdə yox, eyni zamanda bir neçə istiqamətdə oxuyursan. Bu da çox maraqlı edir burada oxumağı. Dərslərdə ki, başqa bir aləm. Məsələn “Models of Democracy” dərsində professor (italiyalıdir) iki saatlıq dərsin bir saatını uşaqlarla mübahisə edir. Digər dərslərimiz də həmçinin, çox maraqlıdır. Ümumiyyətlə bu ölkədə təhsilə böyük maraq var. Amma holland tələbələri üçün burada oxumaq daha sərfəlidir. AB vətəndaşı üçün təhsil haqqı 1500-2000 avro olduğu halda, xaricilər üçün 5000-8000 arası dəyişir.

Tamam unutmuşdum. Buranın sürətli qatarları var, məsələn Utrextdən Parisə Bakıdan Tiflisə olan yol qədər var ən azı, amma onu qatarla 3 saata getmək olur. 100 avroya gediş-gəliş bilet almaq olar.

Nəisə… Bir sozlə, Utrext yaşamalı və oxumalı yerdir.

Nicat Qarayev

Ah, İstanbul…

Qısa olmayan giriş: Düz 3 il əvvəl Türkiyəyə səfər edəndə tamam rəsmi işlər üçün gedirdim. Qadın millət vəkilləri Bakı-Tibilisi-Ceyhan boru kəmərinin sülh və sabitliyə qatqısı olduğunu düşünərək BTC-nin keçdiyi hər şəhər və kəndə getməyi qərara almışdılar. Mən də sənədli film hazırlamalı idim həmin səfərdən. Gürcüstanda olarkən siyasi davranışlardan bir qədər canım sıxıldı. Gürcü qadın millət vəkilləri ənənəvi davranışlarını sərgiləyirdilər. İki türk müsəlman ölkənin deputatları arasında sərgilənməli olan xas xüsusiyyətlərini: soyuq, quru və şovinist baxışlar. Sanki,- sizə ehtiyacımız yoxdur deyirdilər. ‘’BTC-yə sizin xahişinizlə Gürcüstandan keçməsinə icazə vermişik’’- demək istəyirdilər.

İki gün Gürcüstanda olduğumuz müddətdə canım o qədər sıxlımışdı ki, Türkiyəylə sərhəd qapısına çatanda fikirləşirdim ki, bu ölkədə də eyni münasibəti görsəm bir də siyasilərlə heç yerə səfərə getməyəcəm. Söhbət ondan gedir ki, əvəllər Gürcüstana etdiyim səfərlər zamanı daha çox gənclərlə dostlaşmışdım, bir birimizi sevmişdik. İş siyasi səfərə gələndə fərqli oldu. Amma yaxşı ki, bu fərqlilik Türkyə sərhədinə qədər davam etd. Sarpda bizi geniş insan kütləsi qarşılamağa gəlmişdi. Əsl türk həyəcanı hiss olunurdu: Bayraqlar, davullar, milli geyimli qızların rəqsi. Ürəyim açıldı… Artvin bölgəsi, Rize, Trabzon, Samsun, Giresun, Ankara, Adana və Ceyhana qədər getdik. Qara dəniz bölgəsinin mədəniyyəti, istiqanlı insanı, yeməkləri və qazandığımız dostluqlar… Bunlar xəyalımdan çıxmayacaq notlar idi. Bəlkədə elə Türkiyəyə marağımın artmasının yeganə səbəbi ilk işgüzar səfərim zamanı qazandığım dostluqlar idi.

3-cü dəfə İstanbulda…

Bu qış ilin ilk tətilinə çıxdım. Fevral ayında hansısa ölkəyə dincəlməyə getmək istəyimi başa düşməyənlər çox idi. “Qışda da istirahət olar” deyib, təəccüblənirdilər. Amma hər zaman fərqli olmağa çalışan birisi kimi qərara almışdım ki, bu dəfə dincəlmək üçün məhz qış fəsli olmalıdır. Yanılmadım. İstanbul yaydakı gözəlliyini qışda heç də gizlətməmişdi. Axı bu şəhərin ən başlıca gözəlliyi elə insanlarının çoxluğundadır. Həyat burada qaynayır. Hamı harasa tələsir. Həm də günün hansı saatı olmasına baxmayaraq.

İstanbulda bizi gənc dostlarımız qarşıladı. Burada ilk dəyişikliyi hava limanında hiss etdim. Siqaret çəkmək istəyən əcnəbilərə bildirildi ki, hökümətin qərarıyla daha ictimai yerlərdə siqaret çəkilmir. Cəzası var. Hamı açıq havaya çıxana qədər dözməlidir. 15 gün ərzində girdiyim bütün restoran, kafe, dükan və digər yerlərdə iri hərflərlə ‘’BURADA SİQARET ÇƏKİLMİR. CƏZASI 62 TÜRK LİRƏSİ’’ sözlərini görməyə alışmışdım. Ən xoşuma gedən isə insanların bu kağız elanlara necə sayğıyla yanaşmaları idi.

Qeyd edim ki, Türkiyə dini dəyərlərə yaxınlığı ilə seçilir. Amma orda olduğum 15 gün ərzində mən olduqca fərqli bir atmosfer hiss edirdim. Bu, dindarlıqla dünyəviliyin ustalıqla bir arada tutulması idi. Türkiyəlilər dindar olmağı bacardığı kimi, müasir dəyərlərə və demokratiyaya o qədər güclü sahib çıxmağı da bacarır. Dünyada yaşanan maliyyə krizi türkiyəliləri bir qədər sıxışdırıb. Amma buna baxmayaraq hökümət krizdən qurtulmaq üçün nələr etmir ki? Xırda və orta sahibkarlığın inkişafı üçün restoran və yeməkxanalar üçün əla tariflər müəyyənləşdirilib. Elə buna görə də artıq insanlar evlərində yemək bişirməyə zəhmət çəkmirlər. Çünki həmin zəhmətin məbləğinə yaxşı qiymətə qarnını yaxşıca doyura bilirsən. Bu isə həm də sahibkara pul qazandırır. Beləcə, hər kəs bir birini dolandırmış olur.

İnsanlar ictimai işlərdə çox aktivdirlər. Fələstin müharibəsinə necə diqqət ayırırlarsa, baş nazirlərinin Davosdakı atəşli nitqinə də ən azı dükanlarının qarşısını plakatlarla bəzəməklə qarşılıq verirlər. Bələdiyyə seçkiləri ərəfəsində hər tərəfdə təbliğat gedir. Hər kəsə bərabər imkanlar yaradılıb. Bütün partiyalar liderlərin sərt münasibətlərinə rəğmən olduqca həvəslə və inamla seçkiyə hazırlaşırlar. Çünki onlarda vaz keçmək deyilən bir prinsip yoxdur. İqtidardakı AK partiyada tanıdığım bir qadını ziyarət etməyə getmişdim. Orda diqqətimi çəkən çox maraqlı bir nüans oldu. Partiyanın qadın qollarında təmsil olunan xanımlar ictimai işlərdə çox həvəslə iştirak edirlər. Hər biri işdən sonra partiyalarına könüllü kömək edirlər. Qarşılığında heç bir mənfəət gözləmədən. Bununla gördüm ki, Türkiyədə könüllülük prinsipi insanların qanına işləyib.

Türk insanı…

3 şəhəri gəzdim: İstanbul, Ankara və Amasya. Hər birində bir müsbət məqamı müşahidə etdim. Türkiyədə əyalətdə yaşayan bir gəncin intellektual səviyyəsi, heç də şəhərli gəncdən geri qalmır. Orda taksi sürücüsü və ya bazarda ticarətlə məşğul olan birisi ilə, dövlət qurumunda işləyən məmurun fəqrini hiss etmək çox çətindir. Hamı ölkəsi haqda hər şeydən məlumatlıdır. Kənddə yaşayan da şəhərli qədər ölkəsinin hər bir dərd sərini bilir və can yandırır. Ən vacibi isə insanlar kənddə yaşamaqdan bezmirlər. Şəhərə axın burdakı qədər deyil. Şəhərə yolu düşən isə təhsil almaq və ya təyinatla işləmək üçün gəlir.

Ən nəhayət Gənclər…

Gedəcəyim bir ölkədə, şirkətdə və hətta evdə bir gənc həmkarım olmasa orda heç vaxt istədiyim qədər rahat olmaram. İstanbul nə qədər gözəl olur-olsun, istədiyim qədər gəzib dolaşsam da yenə yanımda gənc dostlarım olmasa bu səfərdən məmnun qalmaram. Həm də gənclər sektorunda çalışdığımdan bu dəfə restoranda qarson işləyən gəncdən, geyim dükanlarında çalışan “elemanlara” qədər hər kəslə söhbət edib, onların dünya görüşləri ilə maraqlandım. Məqsədim türk gəncliyinin iç dünyasını öyrənmək idi. Çox qəribədir, gənclər dünyanın bütün ölkələrində eynidir. Onları mədəniyyətlər, dinlər, dillər ayırmır. Gənclər eyni hədəfə baxır: AZADLIQ VƏ SÜLH. Azad düşüncə tərzini bütün gənclər tələb edir. Bəlkədə ortaq duyğumuz bu olduğundan harda bir gənclə tanış olduqsa, ayrılana qədər təbəssüm və sevgi dolu bir davranış sərgiləndi aramızda. Bu dəfə də İstanbuldan əliboş dönmədim. Yanlış anlamayın, aldığım geyimləri və hədiyyələri nəzərdə tutumuram. Mənim qazandığım ən böyük bəhrə məhz İNSANLAR idi. Türkiyənin gənc və mənim kimi düşünən İDEYA insanları. Facebook-da tez tez danışırıq. Fatih, Sinan, Göksal, Hakan, Fatih, Həsən, Said, Məhəmməd, Savaş… 15 günə bu qədər insanla necə tanış olmuşdum? Cavabı çox sadədir: BİZ, BİZİM KİMİ DÜŞÜNƏN HƏR KƏSLƏ, DÜŞÜNMƏYƏ BAŞLADIĞIMIZ İLK ANADAN TANIŞIQ…

Yusif Kərimli

San Fransiskodan Berkliyə gedən yol

Ön söz:

Hal-hazırda bir-neçə OLçu uzaqda olmalarına baxmayaraq, ürəklərilə bizimlədirlər. Bunu nümayiş etdirmək üçün onlar bloqumuz üçün yazılar yazmaq qərarına gəliblər. Bu dəfə bu təşəbbüsü Arslan İbrahimi öz üzərinə götürdü. Nəzərinizə çatdırak ki, Arslan keçən ilin avqustundan ABŞ-ın Kaliforniya ştatında yerləşən Berkli şəhərinin tanınmış universitetində təhsil alır.

Körpülər diyarı

San Fransisko - Kalifornia ştatının böyüklüyünə görə, dördüncü sıxlığına görə isə ikinci şəhəridir. Şəhərə katolik dünyasının ilahilərindən birinin adı verilsə də, heç də ilahi həyat tərzinə malik olan bir şəhər deyil. 1776-cı ildə ispanların tərəfindən əsası qoyulmuş bu şəhər, sonradan 1848-ci ildə “qızıl ovu” (The Gold Rush) və 1906-ci ildə zəlzələ yaşamışdır.

San Fransisko özünün parkları, “Golden Gate Park”, “Elsalito”, “Chinatown” və ən əsas “Golden Gate Bridge” ilə məşhurdur.

“Golden Gate Bridge” körpüsü inşa edildiyi zaman dövrünün ən uzun asılqan körpüsü olmuşdur. Körpü həmçinin dünyada ən çox suiqəsd edilən yerlərdən biridir. Bədbəxt hadisələrin sayı 2000-ə yaxındır. Dörd il ərzində tikilmiş bu körpü günə 100 min nəqliyyat vasitəsinə qulluq edir. Körpüyə giriş 4-6 dollardır. İllik körpünün saxlanılmasına isə1 milyon dollardan çox vəsait sərf olunur.

Qeyd etmək lazımdır ki, şəhərin coğrafiyası mürəkkəb olduğundan San Fransiskoda iyirmiyə yaxın körpü inşa edilmişdir.

Kinoulduz şəhər

Birçoxlarınızın izlədiyi, Nikolas Keyc və Şon Konnerinin iştirakı ilə çəkilən “Qaya” (The Rock) filmində göstərilən “Alcatraz” türməsi bü şəhərdə yerləşir.

“Alcatraz” – hərbi türmə kimi fəaliyyət göstərmişdir. Ona məşhurluq gətirən faktorlardan biri odur ki, onun fəalliyəti zamanı heç bir məhbusun oradan qaça bilməmişdir. Dövrünun bir çox təhlükəli insanları bu həbsxanada saxlanılmışlar, onlardan ən “məşhuru” sözsüz ki, Al Kaponedir. Hal hazırda 18 dollara bilet alıb Al Koponenin qaldığı kameraya və bütün adaya gəzintiyə gedə bilərsiniz.

Ölməz Alfred Hiçkok (Alfred Hitchcock) San Fransiskonu çox sevirdi, o, filmlərinin bir çoxunu məhz bu şəhərdə çəkmisdir. Şəhər Hiçkokun yaşadığı dövrdən dəyişsə də, amma, hələ də öz cazibədarlığını saxlamaqdadır.


Turistlər üçün qeyd

1975-ci ildə tikilmiş “The United National Plaza”, yaxınlıqda yerləşən eyni adlı park və “Civic Center”, San Fransiskonun mərkəzindədir. Bu parkda dünya dövlətlərinin BMT-yə üzv olduğu illər qeydə alınmış sütünlar var. Azərbaycanlı turistlər də həmçinin sütunların birində ölkəmizin adını tapa bilərlər.

San Fransiskonun əsas gəlir mənbəyi turizmdir, turistlərin qəbul sayına görə Amerikanın beşinci şəhəridir. Turizm şəhər büdcəsinə hər il 7,5 milyard dollar gəlir gətirir.


Nəqliyyat

ABŞ-ı Avropadan fərqəndirən əsas cəhətlərdən biri də ictimai nəqliyyatın geniş vüsət almamasadır. Lakin San Fransisko bu baxımdan digər ABŞ şəhərlərindən fərqlənir. Şəhəri Los Anceles ilə müqayisə etsək görərik ki, San Fransiskonun ictimai nəqliyyat sistemi Los Ancelesdən 40% üstündür və şərq sahildə (West Coast) birinci yerdədir.

Ümumiyyətlə, ABŞ Avropadakı sosial istiqamətli qurulmuş həyatdan uzaqdır. Gündəlik həyatın cərəyanı daha yüksək templi, insanların isə daha istiqanlı olduğunu görə bilərik.


İdman həyatı

San Fransiskonun fəxri olan üç idman klubu var. Bunlar uyğun olaraq beyzbol, futbol və basketbol liqalarında çıxış edən “San Fransisko Giants”, “San Fransisko 49ers” və “Golden State Wariors”dur

Onu da qeyd edim ki, dünya basketbol tarixinin unudulmaz simalarından biri - Uilt Çemberlen (Wilton Norman "Wilt" Chamberlain) karyerasının bir qismini “Golden State Wariors”da keçirmişdir. Onun 1961/62-ci il mövsümündə bir oyun ərzində göstərdiyi 100 xallıq göstərici hələ də əlçatmaz olaraq qalır.


Azad düşüncə şəhəri

Berkli San Fransiskodan 25 dəqiqəlikdə yerləşən şəhərdir. Bu şəhər bir çox azad düşüncə və xaotik azadlıq ruhlu insanların toplaşdığı bir yerdir. Ümumdünya hippi cərəyanı məhz buradan başlamışdır. Onların 1969-cu il manifesti Berklidən başlamış və bütün ABŞ-ı bürümüşdür.

Bu manifest dövrün çağırışını, azad düşüncə tərzini, Vyetnam müharibəsinə etiraz və cəmiyyətdəki sosial problemləri bir yerə toplayan bir etiraz cərəyanı idi. (Bob Marley- Redemption song). Berklidə yerləşən məşhur “Telegraph Street” hippilərin paytaxtı sayılır.

Hər il minlərlə hippi burada toplaşıb 1969-cu il hadisələrini qeyd edirlər. “Forest Gump” filmi bu hadisələri qismən əhatə edir.


Berkli Universiteti (Berkeley University) – ixtiralar məkanı

Bu şəhərdə dünyada dəqiq elmlər və təbiət elməri ilə məşhur olan Berkli Universiteti yerləsir. Universitetin əsası 1868-cı ildə qoyulmuşdur. Maraqlı məqamlardan biri odur ki, Mendeleyev cədvəlində olan elemetlerden biri Berklinin şərəfinə adlandırılmışdır. Bu universitetin illik büdcəsi 3 milyard dollardır.

Berkli Universiteti ABŞ dövlət universitetləri reytinqində birincidir. Bir çox alim ve nobel mükafatı laureatları Berkli universitetində çalışmışlar. Bunların sırasında ikinci dünya müharibəsi zamanı atom bombasını ixtira edənlərdən biri Robert Openhaymer da var. Berkeley Universiteti 49 nobel mükafatçısının elmi fəaliyyət məkanı olmuşdur. Eyni zamanda “Microsoft Windows” operativ sistemin rəqibi olan LINUX Berklidə yaradılmışdır.


Universitetin tanınmış məzunları

Həmyerlimiz, professor Lütfi Zadə də Berkli Universitetinin dörd fəxri üzvündən biridir. Yeni seçilmiş ABŞ prezidenti Barak Obama yeni administrasiyasına bu universitetindən iki professoru cəlb edib. Onlardan biri Energetika Naziri təyin edilmiş Striven Çu 1997-ci il fizika üzrə nobel mükafatçısıdır.

Ben Aflek və Vupi Qoldberq kimi holivud ulduzları, Billi Co Armstrong və Tre Kul (“Green Day” rock grupu), yazıçı Alen Qinsberq və bir çoxları Berkli Universitetinin məzunlarıdır.

Universitetdə Dalay Lama, Henri Kisincer kimi insanların mühazirələri olur. Berkli təhsil həyatı, daimi yeniləşmə və informasiya axınından ibarətdir. Müzakirələr Berklinin tələbə cəmiyyətlərinin əsas fəaliyyət istiqamətləridir.


Ayılar, irəli!

Berkli Universitetin rəsmi rəmzi ayıdır. Universitet gündəliyinin ən vacib günlərindən biri əzəli rəqib Stənford universiteti ilə keçirilən futbol oyunudur. Bu ilki oyun “Ayılar”ın 37 -16 qələbəsi ilə nəticələnmişdi. Oyundan öncə bütün şəhər canlanır, hər bir küçədə və hər bir tələbə yataqxanasında “pivə yağışı” yağır. İstənilən şəxs asanlıqla “GO BEARS” deyib partiyə daxil ola bilər.


Qəbul üçün tələblər

“University of California Berkeley”in bakalavr pilləsinə daxil olmaq üçün aşağıdakılar lazımdır:
Orta qiymət: 3,5/7, Toefl: 95-100, SAT: reading 600 minimum, math 650 minimum, writing 600.

Nəzərinizə çatdırım ki, məktəb zamanı, olimpiyadalarda qazanılan hər bir medal, iştirak etdiyiniz və ya işlədiyiniz sahə üzrə təcrübə şərt olmasa da, mühüm rol oynayır.

Magistraturaya daxil olmaq üçüncə fakültədən asılı olaraq şərtlər dəyişir. Ətraflı məlumat əldə etmət üçün Berkli universitetinin vebsəhifəsinə daxil ola bilərsiniz. www.berkeley.edu


Ən sonda…

“What is mind? No matter. What is matter? Never mind.”
George Berkeley


Arslan İbrahimi
Kaliforniya, ABŞ

Albaniya: gecikmiş səfər təəsüratları

Önsöz
Məndən “OL”un bloqu üçün yazı yazmağımı xahiş ediləndə əvvəlcə çox sevindim, amma sonra bir az tərəddüd etdim. 2001-ci ildə məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycanca yazmamışam və vətənpərvərlik, ədəbiyyat və yaxud sərbəst mövzuda yazdığım bütun gözəl inşalar (təvazökarlıqdan uzaq olsa da) artıq saralmış dəftərərin vərəqlərində yaşayır. Bu qeydlə bütün qrammatik, üslub və s. səhvlərimə bəraət qazandırıram və mətləbə keçirəm.

Albaniyaya səfərim universitetin proyekti ilə - Qərbi Balkanlarda (keçmiş Yugoslaviya ölkələri ve Albaniya) regional turizmin inkşafi üçün imkanların dəyərlərdirilməsi ilə bağlı idi. Albaniyaya gedəcəyimizi öyrənəndə ağlıma heç bir fikir, gözümün önünə isə heç bir mənzərə/şəkil gəlmədi. Bu məni narahat etdi, çünki hər hansı bir yerə xeyir və dəyər gətirmək missiyası ilə gedirsənsə, o yerə qarşı daxilində dərin və səmimi simpatiya və empatiya olmalıdir. Hisslərin olmadığı yerdə isə əlbəttə heç bir empatiyadan (özünü başqasının yerinə qoya bilmək, başqası üçün üreyi yanmaq) söhbət gedə də bilməz. Kitabxanamıza getdim və Albaniyanın ən məhşur yazıcısi Ismail Kadarenin “Konsert” kitabını götürdüm. Kitabın adının yüngüllüyünə baxmayaraq əslində çox ağır mövzunu əhatə edir. Albaniya 40 il Kommunist diktator Ənvər Hoca tərəfindən idarə olunub. Ənvər Hoca əvvəl Tito, sonra Stalin və ən axırda Sovet İttifaqı ilə münasibətləri korlayandan sonra, Mao Tze Tungla müttəfiq olub. Çinlə sonuncu müttəfiqlik Albaniyaya müəyyən iqtisadi xeyir gətirməsinə baxmayaraq, Mao Tze Tungun ölümündən sonra iki ölkə arasında münasibətlər soyuyub və Albaniya Yunanıstan və İtaliya ilə qonşuluguna baxmayaraq özünü könüllü olaraq izolasiyaya məhkum edib. Bunun səbəbi ideoloji “paklığı” qorumaq olub və Albaniya 1991-ci il kommunizmin süqutuna qədər Avropa ilə heç bir iqtisadi, siyasi və mədəni əlaqələrə girməyib.

“Konsert” Fransada “ilin ən yaxşı kitabı” premiyasına layiq görülüb və kitabı oxuyanda yenə də sistemin dəhşətini, insan azadlığı və ruhunun heç bir dəyəri olmamasını, bir birinden yerlə göy qədər fərqli olan Alban ve Çin mentalitetlərinin kommunizmin süni “qardaşlıq” damı altında birləşdirilməsinin absurdluğunu başa düşürsən. Uzun sözün qısası, Albaniyaya və albanlara münasibətim artıq biganə deyildi.

Ağlıma “OL”un birinci görüşləri gəldi. Vüqar, Adnan, Nərgiz... “Pora” ve “Kmara”ya vurğunluq... İdealizm abu havası... Gəncliyin gətirdiyi sərxoşluq və dünyadakı bütün gənclərlə qardaşlıq hissi. BP-də işlədiyim vaxt Adnanın mənə verdiyi “Pomerançevo nebo” (Narıncı göy) albomu və ordakı mahnıları kar olmaq təhlükəsi altında yüksək səslə dinləməyim... ordan da “Mjaft” (Albanca: “Bəsdir”) Albaniyanın gənclər təşkilatı... Vüqarın Mjaft-a vurğunluğu... Madam ki, Albaniyaya gedirik, Mjaftla da mütləq görüşmək lazımdı. Həm sırf birbaşa məqsədimizlə bağlı, həm də... Həm ziyarət, həm ticarət.

“Mjaft”ın vebsəhifəsi ziyarətçiləri çox orijinal salamlayır: “Bu websayt ancaq aktiv vətəndaşlar üçündür. Laqeyd vətəndaşlara və rüşvətxor siyasətçilərə verdiyimiz narahatçılıq üçün heç bir məsuliyyət daşımırıq. Əgər aktiv vətəndaş olmağı yük kimi görürsüzsə, apatiyaya qapılın və daş dövründən bizə açıqca göndərin.”

Albaniya. “Nənə Tereza” hava limanı. Nənə albanca azərbaycanca olduğu kimi “nənə” deməkdi, həm də yaşlı qadınlara hörmət əlaməti olaraq işlənilir. Təyyarəmiz hava limanına endi və mən təyyarədən çıxdığım an Albaniyaya vuruldum. Bu ele bir vurğunluq idi ki, heç bir səbəbi yox idi, amma Albaniyada olduğum 1 həftə ərzində o surreal hiss mənimlə qaldı. Ya albanların azərbaycanlılara çox oxşamasından, ya hava limanının dağların arasında yerləşməsindən, ya havanın günəşli olmasından.

500 il Osmanlı imperiyası hökmü Albaniyada izlərini qoyub: məscidlərində, mətbəxlərində və dillərindən düşməyən “haydi” ifadəsində... Telefonla danışıb qurtaranda - “haydi”, “Rock bar”larında gitaristə xahişlərində “haydi, nothing else matters”, “haydi, U2, The One”. Deyirlər ki, Albaniyaya sırf albanları görmək üçün getməyə dəyər. Bu həqiqətdir. Qafqaz xalqları qədər Balkan xalqları da qonaqpərvərlikləri ilə fəxr edirlər. Albanlarda “besa” - “namus andı” çox böyük əhəmiyyət daşıyır və köklərini qədim İllur tayfalarına bağlayan albanlar ancaq 1912-ci ildə öz dövlətlərini qurduqları üçün vətənpərvərlikləri ilə seçilirlər. Yarı-qürürlu, yarı-acı təbəssümlə “Balkan” adını türk dilindəki “bal” və “kan” sozbirləşməsi ilə başa salırlar.

Albaniyanın paytaxtı Tirananın özülü 1640-cı ildə Süleyman Paşa tərəfindən qoyulub. 1920-ci ildə Tirana rəsmi olaraq Albaniyanın paytaxtı elan olunub. Kommunizmin süqutundan sonra, 1991-ci ildə Avropaya qapılarını açan Albaniya Tirananın necə de boz, rəngsiz, ürəksıxıcı olduğunu görüb. 2000-ci ildə şəhərin icra başçısı seçilən Edi Rama eyni zamanda rəssam və Albaniya İncəsənət Akademiyasının professoru olduğu üçün Tirananı canlandırmağa qərar verib. Bununla da Tirananın rənglər renessansı başlayıb - şux qırmızı, sarı, yaşıl, çəhrayı, göy, mavi, narıncı. Əvvəl əvvəl çoxları bu cəsur rəngləri qəbul etməkdə və başa düşməkdə çətinlik çəkib, amma ən azından bu 40 il ərzində Albanlara qadağan olunan ümümi müzakirələrə, şəhərlərinə və bir birilərinə qarşı olan məsuliyyətin dərk olunmasına yol açıb. Edi Rama 2004-cü ildə “Dünyanin ən yaxşı meri” (World Mayor) adına layiq görülüb, 2005-ci ildə isə Time jurnalı tərəfindən “European Heroes 2005” sıralarına seçilib.

Tiranada bu rənglərdən başqa rənglər də var – zirvələrdən asılan ağappaq qar kimi paltarlar və kafelərdə mafiya görkəmi ilə siqaret çəkən qara dəri kurtkalı kişilər. Sonuncu ikisi mənə məktəbdə oxuduğum vaxtların Bakısını xatırlatdı. Və bu rənglərin qarışdığı və qaynadığı şəhərin bitməz tükənməz enerjisi, kafeləri, gəncləri, dinamikasi, yeniliklərə, dəyişikliklərə açıqlığı, neçə ilin məcburi qapalılığından sonra dərindən nəfəs alması - bütün bunları görəndə “Mjaft”in necə formalaşdığını dərk edirsən.

“Mjaft”ın ofisində iki dəfə oldum. Birinci dəfə qeyri-rəsmi, ikinci dəfə isə rəsmi şəkildə. Birinci dəfə amerikalı və Kanadalı həmkarlarımla eyni gündə 3 görüş keçirtdikdən sonra onlar çox yoruldular və “Mjaft sabaha qalsın” deyib mehmanxanaya qayitdılar. Mense, “Mjaft”dan ayibdı” fikirləşib onlara baş çəkməyə qərar verdim. Media Departamenti Direktoru Ervin Qafmolladan ünvanı soruşanda “Elbasanit küçəsi, 71” dedi - amma sonra əlavə etdi ki, taksilərə “Mjaft” demeyim kifayətdi. Doğurdan da italyanca çox gözəl danışan və məni danışdırmağa çalışan taksi sürücüsünə “Mjaft” deməyimlə ofisə çatmağımın arası 5 dəqiqə oldu.

“Mjaft” Albaniyanın ən böyük hərəkatıdır. 8,000-dən çox üzvü, 1,000-ə yaxın könüllüləri və 18 şəhərdə ofisləri var. 2004-cü ildə Vyanada Birləşmiş Millətlər Təşkilatının “Ən yaxşı vətəndaş cəmiyyəti” mükafatına layiq görülən “Mjaft” Albaniyanın vətəndaşlarını aktiv, siyasətini və siyasətçilərini şəffaf və xaricdəki reputasiyasını daha müsbət görmək istəyir. “Mjaft”ın ofisinə girəndə boynunda Fələstin şarflı bir oğlandan Ervinin harada oturduğunu soruşdum, o da menə 3-cü mərtəbəni işarə etdi. Məhz o gün aşağıdakı uğultudan da başa düşdüyüm kimi “Mjaft” görüş keçirirdi. Amma bu göruş sıravi göruşlərdən fərqli idi və “Mjaft” strukturunu dəyişdirməklə bağlı idi. Ervin artıq “Mjaft”ın ümumi fikirlər fazasından spesifik problemlərin həllinə yönəldiyini qeyd etdi və bunun üçün sırf texniki biliklərə ehtiyaclarının olduğunu söylədi. Görüşdüyüm vaxt “Mjaft” iki məsələ ilə aktiv məşğul idi – birincisi, Albaniya parlamentinə seçilən millət vəkillərinin seçkilərdən əvvəl öz gəlirlərinin miqdarını və mənbələrini açıqlamalarının tələbi ilə, ikincisi isə Martın 15-i, 2008-ci il Tirana yaxınlığıindakı böyük silah anbarının partlyaşı zamanı (NATO-ya daxil olmağin şərtlərindən biri Albaniyanın kommunist dövründən qalmış təhlükəli silahları məhv etməsi idi) yaxındakı kəndin zərər çəkmiş ailələrinə düzgün kompensasiyanın verilməsi ilə bağlı idi. Birinci məsələ adi yollarla - daha çox tələblər, etirazlar, maarifləndirmə, media yolu ilə həll oluna bilərdi. Amma ikinci məsələdə sırf hüquqi ekspertlərə ehtiyac var.

Sali Berişaya (Albaniyanın Baş Naziri) etiraz üçün çəkilmiş qraffiti

“Mjaft” artıq sadəcə tələbələrin etiraz kampaniyası deyil. Ervinin dediyinə görə, “Alban cəmiyyəti inkişaf etdikcə, biz də inkşaf edirik. Artıq insanlar etiraz etməyi öyrəniblər. Amma destruksiyanin olduğu yerdə konstruksiya da olmalıdır. İndi bizim hüquqşünaslara, etraf muhitin qorunması ilə bağlı peşəkarlara ehtiyacımız var. Bundan sonra işin daha ağır hissəsi başlayır.” “Mjaft”da çox olmadım – ikinci görüşümüzdə artıq amerikalı və kanadalı həmkarlarımla getdiyim üçün bizi Albaniyaya gətirən əsas məsələni müzakirə etdik. Amma çox gözəl abu-havası var idi “Mjaft”ın, sən sırf gənc olduğun üçün, güldüyün üçün, “falihminderit” (Albanca: çoxsagol) sözünü uzada-uzada dediyin üçün onlardan biri idin. OL-dan da danışdım və Ervin heç vaxt Qafqazda olmadığını, amma, gəlmək istədiyini dedi. Məmnuniyyətlə əməkdaşlığa hazır olduqlarını da qeyd etdi.

“Mjaft”ın ofisindən çıxıb Skanderbeg (İskəndər Bəy) meydanındakı qədim məscidə getdim. Pilləkanla qadınların olduğu hissə ilə qalxdım, düz məscidin günbəzinə yaxın. Qədim Osmanlı naxışlı divarlar və insanın içinə çökən sakitlik hissi. Bəzən hansısa bir anda çox paradoksal şəkildə bir millətlə yaxınlığını hiss edirsən. Bu yaxınlığın Albaniyada bir çox qatları bir-birinə zidd idi: Kommunizm və İslam, Türk işğalı və Türklərə qarşı məhəbbət və nifrət hissinin qarışığı. Bu oxşarlıqlar kaleydoskopuna birinin də əlavə olunmasını çox istəyərdim. Yaxın gələcəkdə Bakıda taksiyə minib “OL”un ofisi” deyəndə yol göstərməyə ehtiyac qalmasın və yollar bizi həmişə təzə üfüqlərə doğru aparsın. Bu pafoslu sonlugu bu 3 il ərzində “OL”a enerji sərf edənlərin hamısına həsr edirəm və sizi təbrik edirəm! Enerjiniz heç vaxt bitməsin…

Humay Quliyeva,
Nyu-York, ABŞ

Qeyd: Humay Quliyeva "OL!" Azərbaycan Gənclər Hərəkatının ilk İdarə Heyətinin üzvlərindən biridir. O, 2007-ci ilin avqustundan ABŞ-ın Kolumbiya Universitetinde təhsil alır.